روشهاي استاندارد براي پرورش و اصلاح نژاد ملكه زنبورعسل

روشهاي استاندارد براي پرورش و اصلاح نژاد ملكه زنبورعسل

سازگاري به وجود آمده از طریق انتخاب طبيعي، واكنش طبيعي توده های زنبورعسل به تغييرات شرايط محيطي و چالش های مرتبط با آفات و بيماريها مي باشد. تنوع زيستي بسیار زیاد نژادها و اكوتيپ هاي زنبور عسلِ Apis mellifera نشان دهنده آن است که يك فرايند مداوم و طولاني سازگاري در جریان است. اين تنوع، سرمایه بيولوژيكي بسيار ارزشمندی است كه به عنوان پايه براي انتخاب و مقابله با چالش هاي جديد اكولوژيكي و توليدي، ارزش حفظ کردن را دارد.

بيولوژي توليد مثلي بسيار پيچيده ی زنبوران عسل از جمله جفتگيري متعدد ملكه ها، پروازهاي جفتگيري در فواصل دور، هاپلوئيد بودن نرها، توليد نرهای زیاد و وجود مناطق تجمع نرها، ابزارهای کارآمدی براي انتخاب طبیعی توده هاي متنوع ژنتیکی زنبورعسل مي باشند. با وجود اين تكنيك هاي مدرن زنبورداري و اصلاح نژادی ممكن است اين اثرات انتخاب طبيعي را محدود كرده و يا از بين ببرد، كه خطر كاهش بقاي توده هاي زنبور را در پي دارد.

فعاليت هاي اصلاح نژادي مسئولانه بايد بيولوژي توليد مثلي زنبورعسل را در نظر بگيرد. تكنيك هاي مدرن پرورش، انتخاب و كنترل جفتگيري ابزارهاي قدرتمندي را براي بهبود خصوصيات اقتصادي، رفتاري و سازگاري زنبوران عسل فراهم مي كنند. در اينجا تكنيك هاي موجود در اصلاح نژاد زنبور و استانداردهاي تكنيكي و علمي پيشنهادي شرح داده مي شود. البته براي پرورش، جفتگيري و تست ملکه استانداردهاي كيفي قابل قبول بين المللي مورد نياز است تا بهبود، مقايسه و تبادل گله اصلاحي امکان پذیر شده و به تقاضاهاي بازار پاسخ داده شود.

مولفان اتفاق نظر دارند كه اين پيشنهادات به حفظ تنوع طبيعي در زنبوران عسل كمك كرده و توليد ملكه هاي با كيفيت بالا هم از نظر فيزيولوژيكي و هم ژنتيكي را تضمين خواهد كرد. استفاده از ملكه هاي استاندارد و با كيفيت همانطور كه براي زنبورداري موفقيت آميز اقتصادي جزو ضروريات است، پيش نياز هر گونه تحقيق در مورد رشد و نمو و رفتار كلني نيز مي باشد.

2- توليد ملكه

2-1- تكنيك هاي پرورش ملكه

2-1-1- تاريخچه پرورش ملكه

اولين پرورش ملكه در يونان باستان انجام گرفت كه در آن زنبورداران شان هاي حاوي لاروهاي جوان را به داخل كلني هاي بي ملكه گذاشتند تا سلولهاي ملكه اضطراري توليد شود. ولي درآن زمان در باره بيولوژي كلني هاي زنبورعسل اطلاعات كمي در دست بود. در سال 1565 جاكوب نيكل اولين كسي در اروپا بود كه شرح داد چگونه زنبوران عسل مي توانند ملكه را از تخم هاي كارگر يا لاروهاي بسيار جوان پرورش دهند. در سال 1861 آللي، كاري و پرات از ماساچوست ايالات متحده شروع به توليد ملكه براي فروش نمودند. اين توليد كنندگان اوليه، نوارهاي باريكي از شان حاوي تخم و لارو را در بالاي يك قاب وصل مي كردند. سپس اين نوارها را در بچه كندوهاي بي ملكه قرار مي دادند تا زنبوران سلولهاي ملكه را از آنها بسازند كه مي توان اين سلولها را يكي يكي در كلني هاي فاقد ملكه قرار داد تا جفتگيري نمايند.

گسترش تكنيك هاي مدرن پرورش ملكه در قرن نوزده آغاز شد. گيلبرت دوليتل (1889) در ايالات متحده يك سيستم متمركز براي پرورش ملكه گسترش داد كه اساس توليد ملكه امروزي است. ضرورتا وي لاروهاي كارگر را به فنجانك هاي مومي منتقل مي كرد تا سلولهاي ملكه شکل بگیرد. روش وي پرورش ملکه در كلني هاي باملكه بود كه در آن ملكه قبلی به وسیله شبكه ملكه جدا نگه داشته مي شد (دوليتل ، 1915) و هنوز هم كاربرد دارد. دوليتل تاکید داشت که ایجاد يك وضعيت مشابه با بچه دهي يا جايگزين در كلني هاي سلول ساز و وجود ذخاير غذايي ثابت و غني براي توليد ملكه هاي با كيفيت بالا اهمیت زیادی دارد.

از سال 1886 زنبوران ملكه از طريق پست ارسال مي شود و اين كار فوايد زيادي براي زنبورداران و اصلاح نژاد كنندگان داشته است(پلت، 1938). گاهي اوقات هنگام جابجايي ملكه ها تلف مي شوند اما در حالت كلي حمل و نقل از طريق پست رضايت بخش بوده است. در حال حاضر سالانه حدود يك ميليون ملكه از طريق پست ارسال مي شود كه بخش عمده آن در ايالات متحده، كانادا، اروپا و استراليا انجام مي شود(تخمين مولف).

2-1-2- اصول اساسي پرورش ملكه

اگر تخم هاي بارور در كندو وجود داشته باشد، يك كلني زنبورعسل مي تواند بدون مداخله بشر ملكه جديد پرورش دهد. زنبورداران به منظور تعويض منظم ملكه كلني ها(هر يك يا دو سال يكبار)، كاهش بچه دهي، افزايش پرورش لارو و توليد عسل، تشكيل كلني هاي جديد و تغيير خصوصيات ژنتيكي كلني هاي خود تكنيك هايي را براي پرورش تعداد زيادي ملكه گسترش داده اند. بسياري از زنبورداران ايالات متحده حتي دو بار در سال نيز ملكه را تعويض مي كنند.

نكته كليدي در پرورش ملكه، برداشتن يك لارو جوان (24-12 ساعته) از سلول كارگر و قرار دادن (پيوند) آن در داخل فنجانك سلول ملكه است كه سپس این فنجاتک بطور عمودي و رو به پايين در كندو قرار مي گيرد. لارو از غذاي مخصوصی بنام ژله رويال كه توسط زنبوران پرستار فراهم مي شود، تغذيه مي نمايد. بعد از 11-10 روز سلولهاي ملكه آماده را مي توان به كندوهاي بي ملكه يا كندوچه هاي جفتگيري انتقال داد. موفقيت و كيفيت توليد ملكه بستگي به قدرت، تغذيه و سلامتي كلني هاي پرستار و تجهيزات و مديريت مناسب كلني ها دارد.

2-1-3- تجهيزات پرورش ملكه

در اغلب سيستم هاي پرورش ملكه از تجهيزات استاندارد معمولي زنبورداري و بعضی تجهيزات مخصوص استفاده می شود. بسیاری از این تجهيزات مخصوص ارزان بوده و يا زنبورداران خودشان نيز مي توانند آنها را بسازند.

2-1-3-1- فنجانك ها، ديرك ها و قابها

لاروها را مي توان در فنجانك هاي ملكه مصنوعي گذاشت(پيوند نمود). فنجانك ها سپس در ديرك هايي قرار گرفته و ديركها در قابهاي مخصوص نصب مي شوند(شكل 1). قطر لبه انتهایی فنجانك هاي ملكه بايد 9-8 ميلي متر باشد.
فنجانك ها را مي توان از موم زنبور درست کرد، به همان روشی كه روتنر (1983) يا ليدلا (1979) شرح داده است. سلولها را بعد از درست كردن، همواره بايد شستشو داد تا بقاياي صابون از آن پاک شود. فنجانك هاي ساخته شده بايد به دور از گرد و غبار و در يك جعبه دربسته نگهداري شود. اغلب توليد كنندگان ملكه فنجانك هاي دست ساز خود را به طور مستقيم به يك ديرك با استفاده از موم مذاب مي چسبانند. توليد كنندگان ملكه پايه فنجانك ها را در موم مذاب (موم در دماي 3/62-2/65 درجه سانتي گراد ذوب مي شود) فرو برده و پايه فنجانك را به دقت در روي ديرك قرار مي دهند، تا موم سرد شود.
راه ديگر خريد فنجانك هاي سلول پلاستيكي از فروشگاههاي تجهيزات زنبورداري مي باشد. معمول ترين آنها JZ-BZ Push In و Base Mount Queen Cell Cups ساخت شركت مان لیک در ايالات متحده (http://www.mannlakeltd.com/) يا نیکوت در اروپا (http://nicot.fr/) مي باشد.
فنجانك هاي پلاستيكي چند بار مصرف بوده و بعد از استفاده مي توان آن را ابتدا تمیز کرده و با آب گرم حاوي كمي شوينده(صابون مايع حدود 2 ميلي ليتر به ازاي هر 1000 ميلي ليتر آب) شستشو داده و دوباره مورد استفاده قرار داد. قبل از وصل كردن فنجانك ها به ديرك بايد آنها را كاملا خشك نمود. عليرغم اين تميزكاري ممكن است نتوانيم از شیوع ويروس سلول ملكه سياه (BQCV) جلوگيري نماييم و از اين رو هميشه بهتر است از سلولهاي تازه اي استفاده نمود.

شكل 1- انواع فنجانك هاي مورد استفاده( a مومی و b-e پلاستيكی) و روشهاي نصب آنها به ديرك ها؛ f قاب حاوي ديرك های آماده براي پيوند. عكس ها از J Wilde

حدود يك روز قبل از پيوند فنجانك هاي پلاستيكي در داخل کندوهای قوي گذاشته مي شوند تا زنبوران آنها را تميز كرده، جلا زده و گرم نمايند. این فنجانك هاي پلاستيكي با استفاده از موم مذاب به دیرک ها نصب مي شوند كه جزئيات آن توسط روتنر(1983) يا وودوارد(2007) شرح داده شده است.
توصيه شده است كه لبه 4 فنجانك انتهایی دو طرف ديركها در داخل موم مذاب فرو برده شود تا پذيرش لاروهاي پيوندي افزايش يابد.
نوعی از فنجانك ها وجود دارد که قابل نصب بر روی دیرک ها بوده و کاربرد آنها آسان است. در قسمت پایین اين سلولها يك برجستگی وجود دارد كه می توان آن را در شیار واقع در دیرک فرو کرد. پس از نصب فنجانک ها در دیرکها آنها را در داخل قاب پیوندی نصب می نمایند.
قاب پیوندی از چوب، پلاستيك يا فلز به اندازه استاندارد ساخته می شود كه گنجایش 4-2 ديرك را دارد.
معمولا 20-10 سلول به هر ديرك و در مجموع 60-20 فنجانك به ازاي هر قاب نصب مي شود.
2-1-3-2- ابزارهاي پيوند

از ابزارهاي پيوند متعددی استفاده می شود:

سوزن پیوندهای فلزی به شکل های بسيار متنوعی توليد شده است. بعضي از آنها داراي ذره بين مي باشد كه مناسب براي افرادي است كه بينايي ضعيفي دارند. معمولا هر دو طرف سوزن ها به منظور پيوند طراحي شده اند كه هر كدام در وضعيت هاي متفاوتي مورد استفاده قرار مي گيرند.
می توان از يك قلم نقاشي هنري بسيار كوچك (در اندازه های 000 يا 00) به عنوان ابزار مناسبي براي پيوند استفاده نمود. موهاي قلم مو را باید هر بار مرطوب نمود تا به هم وصل شده و به راحتي در زير لارو قرار گيرد.
سوزن پيوند چيني وسيله ای ارزان و ساده برای پيوند بوده و شبيه يك قلم نوك گرد است. اين وسيله متشكل از یک پوشش بامبو (يي كه در بهار برداشت شده) است كه يك زبانك پلاستيكي قابل انعطاف را در بر گرفته است. زبانك قابل انعطاف در زير لارو قرار داده شده و با فشار مختصری بر دسته می توان لارو را همراه با ژله رويال برداشت نموده و در سلول پيوندي مورد نظر قرار داد. دسته واقع در قسمت وسط باعث سهولت در کنترل سوزن پیوند می شود. در انواع مدرن اين وسيله دارای بخش هاي پلاستيكي لوله اي تزريقي مي باشند كه براي تميز كردن آن مناسب است.
لارو سفيد رنگ در آنها بهتر ديده مي شود. استفاده از نور سرد يا ذره بين چراغ دار براي ديدن بهتر لارو مناسب است. پيوند بايد در داخل يك اتاق يا به دور از نور مستقيم آفتاب انجام گيرد تا از خشك شدن لارو ممانعت شده و يا لارو از اشعه UV ساطع از نور مستقيم خورشيد صدمه نبيند.

2-1-3-3- كيت هاي پرورش ملكه

چندين نوع كيت پرورش ملكه (سيستم جنتر، سيستم نيكوت كوئين، كيت پرورش ملكه مان ليك، سيستم پرورش ملكه ايزيكوئين) وجود دارد كه در تمامي آنها ملكه در يك شان پلاستيكي حاوي سلولهاي با كف متحرك محبوس مي شود. در سيستم كيت بدون نیاز به پیوند می توان لاروها را منتقل نمود. با يك كيت كارل جنتر مي توان حدود 50 ملكه را در 50 روز توليد نمود. اين وسيله براي زنبورداراني مناسب است كه تعداد كمي ملكه را براي مصارف زنبورستان خود توليد مي نمايند. سيستم ايزيكوئين براي توليد كنندگان بزرگ مناسب تر است زيرا در آن از قفس متشكل از 420 سلول استفاده مي شود كه تمامي آنها را مي توان در عرض 5 دقيقه منتقل نمود. اجزاء پلاستيكي مورد استفاده از يك پلي كربونات با كيفيت قابل استفاده در مواد غذايي ساخته شده است كه مي توان آنها را با استفاده از اتوكلاو استريل نمود.

2-1-3-4- محافظت از سلولهاي ملكه

درحالت كلي بهترين پذيرش و مواظبت ملکه های جوان توسط زنبوران پرستار زمانی انجام می شود که آنها بطور مستقيم در كلني خودشان متولد شود. در صورت امكان سلولهاي ملكه رسيده را 2-1 روز قبل از تولد بايد از كلني پرورش دهنده به كلني جفتگيري منتقل نمود(شكل 2).

شكل 2- سلول هاي ملكه سربسته ، 2-1 روز قبل از تولد، آماده براي انتقال به كلني هاي جفتگيري يا انكوباتور. عكس از: J Wilde

باوجوداين، اگر قرار است سلولهاي ملكه در كلني هاي پرستار يا در يك طبقه محل پرورش لارو متولد شوند، بايد آنها را از حمله ملكه هاي ديگر يا كارگران محافظت كرده و از فرار آنها ممانعت كرد. اين كار را مي توان با استفاده از محافظ هاي شاخون يا قفس هاي تولد انجام داد(شكل هاي 3 و 4).

محافظ شاخون كه از نوارهاي عايق، فويل نازك يا لوله هاي پلاستيكي ساخته مي شود، براي پيشگيري از جویده شدن پایه سلول ملکه توسط کارگران قبل از تولد قبل از تولد ملكه یا جلوگیری از تولد آنها، بر روي سلولهاي ملكه قرار مي گيرد.

معمول ترين آنها محافظ هاي فشاري و ديركي ساخته شده توسط شركت مان ليك مي باشد. انواع زيادي از قفس هاي تولد پلاستيكي يا چوبي وجود دارد كه مي توان از آنها به تنهايي يا به صورت بلوكي از 15-10 قفس، به منظور محافظت از شاخون هاي واقع بر ديرك سلول استفاده نمود.

شكل 3- دو نوع محافظ شاخون فشاري(چپ) و دو نوع محافظ شاخون ديركي (راست) از شركت مان ليك. عكس از J Wilde

شكل 4- شاخون هاي محافظت شده توسط سه نوع قفس( از چپ: قفس هاي فلزي، پلاستيك و چوبي) و جعبه براي 10 سلول ملكه (زير). عكس از: B Chuda-Mickiewicz, J Wilde

2-1-4- روشهاي پرورش ملكه و مديريت كلني هاي پرستار(يا سلول ساز)

تعداد كمي ملكه را مي توان به سادگي با بهره گيري از روندهاي توليد مثلي طبيعي (بچه دهي، جانشين و اضطراري) پرورش داد. براي مثال در روش آللي (روتنر، 1983) نواري از سلولهاي حاوي لارو يك روزه از يك شان بريده شده و سلولها به شكل رو به پايين در يك قاب قرار داده مي شود. از هر 3 يا چهار سلول يكي باقي گذاشته شده و بقيه تخريب مي شود تا فضاي كافي براي تشكيل و تكميل سلولهاي ملكه وجود داشته و برداشت سلولهاي ملكه رسيده آسان گردد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.